فرهنگستان2
بیان دیدگاه های دبیران ادبیات فارسی-نمونه سوال -مقالات ادبی و...
ادبیات معاصر در كتاب هاي ادبيات فارسي

داستان معاصر در كتاب هاي ادبيات فارسي

                     نويسنده : اسداله حيــرانــي

1385 

فهرســــــــــــــــــــــــت

    عنوان                                 صفحه

سخن آغازين                         1

جايگاه ادبيات معاصر               2

ويژگي ها                            3                                  

                       بررسي داستان ها

      عنوان                     صفحه        عنوان                    صفحه

الف) مشروطه ي خالي            4       خ)   ققنوس                   16               

ب)  هديه ي ناتمام                 5        د)   سه پرسش               18

پ)  كباب غاز                      6         ذ) ديوار                      19

ت)  گيله مرد                       9         ر)  قاصدك                   20

ث) هديه ي سال نو               11        ز) قصّه ي عينكم            21

ج) خسرو                          12        ژ) آخرين درس              22

چ) گاو                             13       س) سخن آخر                 23

ح) گلدسته ها وفلك              15        ش) منابع                      24

 

 

 

 

 

به نام خداوند جان و خرد

الهي! اداي شكر تراهيچ زبان نيست و درياي فضل تراهيچ كران نيـــست و سرّ حقيقت تو برهيچ كس عيان نيست؛هدايت كن برما رهي كه بهــــتر ازآن نيست.

الهي!بابهشت چه سازم و باحورچه بازم؛مراديده اي ده كه از هرنظـري بهشتي سازم.

                                                         (مناجات نامه ي خواجه عبدالله انصاري)

سخن گفتن ازادبيات،شناكردن دراقيانوسي است كه زورق ناچيزذهن وانديشه ي من با وزش اوّلين نسيم، دركمينه موج برخاسته ازآن،درهم خواهد شكســـــت و دست ياريگر بادشرطه اي بايدش تاسوار برتخته پاره هاي اميـد واشتياق،چشـم بركرم و رادمردي غوّاصان چيره دست اين بي انتــــهاكران بدوزد تامگراورا به ساحل آرامش برسانند و گستاخي اورا ناشي از استسقاي لبان تشنـــه اي قلمداد نمايند كه نتوانسته است درقربت آب طلب واشتياق،عنان اختيارازكف ندهد و در اين گستره كه مرزهايش فراتر از دامنه ي باورها،تخيّلات،فرهنگ ها و انديشه هاي تمامي نسل هاي بشري است،قدم نگذارد.

القصّه، به عنوان عضوي بسياركوچك ازخانواده ي بزرگ دبيران ومعلّمان زبان وادبيات فارسي كه سال ها باسرمايه ي علمي ناچيزخود به تدريس دراين زمينه مشغول بوده ام، سعي نمودم در خلال اين سطور با زباني ساده و درحـــــدّ وسع قليل خود،يكي از مباحث كتاب هاي ادبيات فارسي دبيرستان وپيش دانشگاهي را از منظر جايگاه«داستان كوتاه»ونمونه هاي موجود آن دراين كتاب ها،خصوصاً از ديدگاه عناصر داستاني مورد بررسي مختصر و اجمالي قراردهم.

بي ترديد اين بررسي نمي تواند تمام جوانب موضوع را شامل شود و همان طور كه خواهيد ديد تنها محدوه اي از اين مقوله مورد توجّه وهدف اصلي نگارنده در ترقيم اين مكتوب بوده است .اميد است كه مورد استفاده ي علاقمندان قرارگيرد.

                                                    اسداله حيــرانــــي – آذر1385

 

       

 

1

                        

جايگاه ادبيات داستاني معاصر

ادبيـات را از ديـدگـاه هاي متفاوت تقسيم بندي كرده اند.برخي ازاهل فن ادبيــات سنّتي ايران را مانندعرب ها از ديدگاه ظاهر به «نظم و نثر» تقسيم نموده اند. تقسيم بندي ظاهر،عيوبي داردكه مهم ترين آن ها: ناتواني محقّـّــق وخواننده در دستيابي كافي به چگونگي سيرتحوّل فكري صاحب اثر است.درتقسيم بندي جديد كه بر اساس محتوا صورت گرفته،ادبيات به چهار نوع :حماسي،غنايي، نمايشي و تعليمي تقسيم شده و همين شيوه نيز درتأليف كتاب هاي ادبيات مقطع متوسّطه وپيش دانشگاهي منظورنظر گردآورندگان بوده است.

ادبيات از لحاظ قالب هاي نوشتاري به انواع داستان، نمايشنامه،گزارش،خاطره نويسي، قطعه ي ادبي، سفرنامه و....قابل دسته بندي است.

داستان نويسي در دنياي امروز از رايج ترين قالب هاي ادبي اســت كه جاي آن در كتاب هاي دبيرستاني گذشته خالي احساس مي شد و اين نقيصه هنوز هم در دانشگاه ها دررشته ادبيات فارسي،وجوددارد.البته نقـــد تربيـــــــــــت تخصّصي دانشجويان رشته ي زبان وادبيات فارسي دردانشگاه ها مجالي ديگر مي طلبد و پردازش آن دراين مقاله ي مختصر نمي گنجد امّا دست كم مي توان به اين نقص بزرگ وغيرقابل انكاراشاره نمود كه ادبيــــات معاصر،چه شعر وچه نثر،درمراكز دانشگاهي موردغفلت و بي مهري قرارگرفته و نمود آن در ساختـــارشخصيِـّــت علمي محصولات خروجي اين مراكز به وضوح ديده مي شود.

ازحدود ده سال پيش باورود اهالي ادبيات معاصـــــر به حلقه ي مؤلّـــــــفان كتب درسي،تحوّلي درزمينه ي «داستان» دركتاب هاي درسي ايجـــاد شــد و درآن ها بخش هاي مستقلي به ادبيات داستاني اختصاص يافت.

2

ادبيات داستاني كتاب هاي درسي رامي توان درچهارگروه دسته بندي نمود:

الف- داستان هاي بلند سنـّتي مثل :سمك عيار

ب- داستان هاي كوتاه سنـّتي مثل داستان هايي ازكتاب هاي : گلستان، كليله و دمنه،تاريخ بيهقي،اسـرارالتّـوحيـد، سنـدبادنامه، مرزبان نامه و...

 پ- داستان هاي بلند (رمان) مانند: سياحت نامه ي ابراهيم بيگ،مديرمدرسه، سووشون،بينوايان،كلبه ي عموتم.

ت- داستان هاي كوتاه ( نوول) مانند:هديه ي ناتمام،كباب غاز،گيله مرد،هديه ي سال نو، خسرو،گل دسته ها و فلك،گاو،سه پرسش،ققنوس،قاصدك،قصّه عينكم، آخرين درس،ديوار و ...

در اين مقـاله سعي شده است كه داستان هاي كوتاه كتاب هاي ادبيــــــات فارسي دبيرستان وپيش دانشگاهي به صورت مجمل وبرسبيل اختصار نقــــــــد وبررسي شود وعناصر داستاني دراين بررسي موردتوجّه قرارگيرد.

 شايان ذكراست كه دركتاب هاي زبان فارسي وتاريخ ادبيات دبيرستان نيزنمونه هايي ازداستان كوتاه موجوداست كه دراين جا به آن هاپرداخته نشده است. مانند:گردن بند،كلاغ،عدل،فرياد و...

ويژگي هاي داستان كوتاه

داستان هاي كوتاه داراي ويژگي هاي مشتركي هستند كه بااندكي دقّـّت و تأمّل

مي توان دربررسي اين نوع ازادبيات،نمود آن رااحساس كرد.امّامهـــــم ترين وبارزترين اين شاخصه هاي مشترك عبارتند از:

3

 1- تأثيرگذاري واحد : بدين معني كه داستان تأثيـــــر واحـــــدي را بر غالــب خوانندگان القا مي كند.

2-محدوديِّت شخصيّت ها : در داستان كوتاه،شخصيّت هاي زيادي در داستان نيست زيرا جايي براي پرورش و توصيف آن ها وجود ندارد.

3-داشتن طرح مشخّص : يعني اينكه داستان، آغاز، ميانه و پايان مشخّصي دارد. ادگارآلن پو معتقد بود «طرح» شرط اصلي در داستان كوتاه است. (1)

به طور كلـّي مي توان داستان كوتاه را چنين تعريف كرد :

اثري كوتاه است كه در آن نويسنده به ياري يك طرح منظـّم،شخصيّتي اصلي را در يك واقعه نشان مي دهد و اين اثر بر روي هم تأثير واحدي را القا مي كند.

بررسي اجمالي داستان ها

مشروطه خالي

«مشروطه خالي»اثر علـّامه علي اكبر دهخداست. اين نوشته تا حدّي خـــود را بـه داستان هاي امروزي نزديك كرده و به عقيده ي تحليل گران پايــه اي براي ظهور داستان هاي جمال زاده بوده است.

داستان با زاويه ي ديد نامه نگاري نوشته شده است.اين نوع نوشتــــــه ظاهراً ميدان را براي طنزپردازي دهخـدا وسيع تر مي كرده است. دراين داستان،راوي تا حدّ امكان ازاين كه شخصاً در داستان ظاهر گردد،اجتناب مي كند و باخنثــــي ترين آواي ممكن درحاشيه ي متن سخن مي گويد.گفت وشنود آغازين به راوي اجازه مي دهد تا ناگهان خود را به عنوان يك بازيگر به درون داستان افكندولي

4

او به گفتن عبارتي درصحنه آرايي اكتفا مي كنـــــد : «آخريك شب تنگ آمدم.»

وبلافاصله در مقام راوي جاي خود را به شخصيّت ها ي اصلي داستان يعنـــــي پدر و مادرش مي سپارد.

«آن گاه داستان آواي ديگري را نيز فرياد مي زند كه همــــــان آواي روايتگري ادبـي اسـت. راوي مشاجره را قطـع مي كند تابه مادرش اجازه ي سخــــن گفتن داده شود. از اين جاي داستان ماجراهاي مادرآغاز مي شود. سرانجـــــام راوي دوباره رشته ي سخن را به دست مي گيرد.»(2)

لحن داستان طنز آلود و درون مايه ي آن« افشاي چهره ي حقيقي و كلامي آن روزگار»است كه به صورت شخصيّت پدر راوي بيان مي شود.

طرح داستان به اين صورت است :راوي درباره ي دليل ناسازگاري والدين خود

كنجكاوي مي كند امّا  پاسخ پرسش هايش داده نمي شودتاسرانجام ازمادرپاسخ هايي مي شنود.ازدواج مادر باشخصي دغل كار،مرگ پدر ومادر و ...چهارچوب داستــــــان را معلوم مي كند.

هديه ي ناتمام :

شخصيّت هاي داستان عبارتند: از :1-راوي داستان كه ده ساله اســـــت.(اوّل شخص)2-برادر بزرگ او كه چهارده سال دارد. 3- پدر آن هاكه كارگري فقير است 4-مادركه زن خانه دار،زحمتكش و صبوري است.

درون مايه ي داستان «ايثار و فداكاري» است.

لحن داستان صميمانه است وبا صميميت، ماجراي قصّه را پيش مي برد.

5

طرح داستـان بدين صورت است كه خـانواده اي درمشقـّت و سختي بـه ســــــر مي برند امّا در ميانه ي ماجرا نسبتاً گشايشي درزندگي آن ها به وجود مي آيد به طوري كه بچّه ها بتوانند براي مادرشان هديه ي كوچكي به عنوان روزمادر

تهيّه كنند.  راوي داستان يك شانه ي زيبا مي خرد امّا نيــك پسربزرگ تربـراي اين كه رنج مادرراتخفيف دهد،يك سطل زمين شويي مي خرد. «نيك» هديه ي خود را قبل از راوي ارائه مي كند و مادرراافسرده و متأثّـّرمي سازد و خودش هم اندوهگين مي گردد.امـّا پدرمطابق معمول داستـــــــان كوتاه،چرخشي به آن مي دهد.بدين صورت كه مي گويد:اين سطل كارما راآسان مي كند به اضافه ي اين كه «نيك» از اين به بعد كار زمين شويي را خودش عهده دار خواهد شد. مادر ازاين توضيح بسيار شرمنده مي شود و مي گويد : آه! من چه قدرنادانم. نيك را مي بوسد و از او تشـــكّر مي كند. راوي داستان تحت تأثيـــــر جو قرار مي گيرد و از ارائه ي هديه ي زيباي خود چشم پوشي مي كند زيـــرا احساس مي كند اگر هديه زيبايش را نشان دهد بازسطل زمين شويي را به همــان سطل زمين شويي تبديل مي كنــــــــد و دوباره آن را ازچشم مي انــدازد.پس با لحني آميخته به اندوه مي گويد :«نصف سطل زمين شــــــويي هديه ي من است.»در نتيجه درون مايه ي داستان را كه «ايثار و فداكاري» است در پايان به حــــــدّ اعلاي خود مي رساند.

كباب غاز

سيدمحمّدعلي جمــــــــال زاده از پيشروان داستان نويسي جديد ايران است. اين نـويسنـده ي مشهـور بـا انتشـار كتـاب «يكي بود يكي نبود»باب داستان نويسي به شيوه ي فرنگي ها را در ايران گشود. جمال زاده در مقدّمه اي كه بر ايــــن

6

 كتـاب نوشتـه است، چنين مي آورد :

«انسان در وهلـه ي اوّل كه عطـف تـوجّـه به ادبيات كنوني فرنگستان مي كند. ممكن است وفور رمان را كه امروز ركن اعظــــــم ادبيات فرنگستان را تشكيل

مي دهد حمل به آن نمايد كه ادبيات فرنگستان دچار خرابي و نقصان اســت در صورتي كه بدون شك درهيچ زمان ودرهيچ جاي دنيا ترقّـّي ادبيات به درجه ي عهد كنوني فرنگستان نبوده است. يك نظر سطحي بر زندگاني مردم فرنگستان كه كتاب هم مثل: كارد ،چنگال ،جوراب و دستمال تقريباً از لوازم حياتشان شده ،كافي است كه اين مطلب را ثابت نمايد و البتـــــه عمده ي جهت اين مسئله هم افتادن انشاست در جاده ي رمان و حكايت.»(3)

كباب غاز يكي ازداستان هايي است كه جمال زاده آن رادرخارج ازايران نوشت هرچند اين داستان پوسته ي محكم و زيبايي دارد امّا هسته و درون مايه ي آن بيشتر جنبه ي سرگرمي و تفريح دارد.

زاويه ي ديد داستان اوّل شخص يعني از زبان راوي و لحن آن طنزآلود است.

درون مايه ي داستان مضمون كلام فخيم«ازماست كه برماست» ناصرخسـرو است.

شخصيّت هاي داستان برخلاف شخصيّت هاي مجموعه داستان «يكي بود يكي نبود»ازنفوذ اجتماعي و حالت روحي قوي برخوردار نيستند. شخصيّـت اصلي داستان جواني روستايي است به نام مصطفي كه دراثر تعليم يك روزه تبديل به يك شخص همه فن حريف مي گردد و به راحتي درمجلس«نوك جمع راچيده و متكلّم وحده و مجلس آراي بلامعارض »مي شود.

7

طرح داستان, يادآور مراسم ومهماني هاي قديم است كه براي رتبه گرفتن يكي از كارمندان مهماني اي ترتيب داده شده است.

راوي همان كارمنـــــد ترفيـــع يافته است كه به خاطــــر نداشتن امكانات مالي،

مهماني را به دو جلسه تقسيم مي كند امّا كباب غاز كه گويا به همه وعـده داده شده فقط براي يك جلسه تهيّه شده است.كوشش راوي براين است كه به وسيله ي مصطفي كباب غاز ازمجلس اوّل دست نخورده بـه آشپزخانه برگردد تا راوي در مجلس دوم آن را به مهمــــانان بدهد امّا براثر تعارف بيش ازحدّ راوي و با تجاوزمصطفي به حريم غاز،دريك لحظه كبـــاب غاز درشكم و روده ي حاضران جا مي گيرد و داستان به اوج خود مي رسد.راوي پشيمـان ازايـن عمل،مصطفي را ازخانه مي راند و به كلام بلند پايه ي «ازماست كه بر ماست»كه درون مايه ي داستان نيز به شمارمي آيد ايمـــان مي آورد.

نثر اين كتاب با اصطلاحات عاميانه ي فراواني آميخته است. در اينجــــا معني تعدادي از اين اصطـلاحات را از كتاب فـرهنگ لغت عاميانه ي  جمــــــال زاده مي آوريم :

جلو كسي در آمدن : جواب كسي را به نحو شايسته دادن.

خرت و پرت : چيزهاي متفـّرقه  و ارزان قيمت.

آزگار : زمان ممتد.

ديلاق : آدم قد دراز و بي قواره.

آسمان جل : لات و ندار و بي چيز.

8

غول بي شاخ و دم : آدم نخـراشيده و نتـراشيده و درشـت انــــدام كه از لحاظ بزرگي تنه او را به غول مانند كنند.منتهي چون انسان است و شاخ ودم ندارد صنعت «بي شاخ و دم» را نيز به آن بيفزايند.

دك و پوز : به معني سر و صورت زشت است و تك و پوز هم مي گويند.

چلمن : بي عرضه و بي دست و پا و چلفتي،پخمه و بي لياقت.

پاپي شدن : تعقيب كردن،درصدد تحقيق برآمدن با اصرار و پافشاري.

پرت و پلا : حرف هاي چرند و بي ربط.

كباده كشيدن : خود را آماده كاري كردن و مستحقّ آن دانستن.

تنبوشه : نوعي حلقه هاي سفالي كه ازپي يكديگر قرارمي دهند وازآن لوله يي براي گذشتن آب و مانند آن ترتيب مي دهند.

شش دانگ : كامل و تام و تمام. (4)

گيله مرد

از مشهورترين داستان هاي بزرگ علوي است. اين داستان شرح ماجراي سـه مرد است :يكي گيله مرد و ديگر دو مأمورمحافظ او كه او را به فومن مي برند و در حقيقت داستان درهمين حركت و اقامت در قهوه خانه اي نزديك مقصد به تدريج باز مي شود و شكل مي گيرد.

طرح كلـّي داستان به اين صورت است :

دو مأمور تفنگ به دست در ميان غرّش باد و باران گيله مرد را كه يك دهقان شورشي است به فومن مي برند تا تحويل پاسگاه دهند.گيله مرددرطول راه در

9

 فكر رهايي و فرار است. محمّدولي شخصيّت ديگر با توهيـن و رجز خواني به دنبال گيله مرد حركت مي كند. مأمور دوم،بلوچ ساده اي است كه پيشـاپيــــش راه مي رود و او هم در فكر فـرار از ايـن نـوع زندگي است. يك منزل مانده به پاسگاه در قهوه خانه اي فرود مي آيند. محمّــــدولي در حال مستي از غرور و اطمينان به پيروزي ،رازي راكه همواره با وحشت پنهان داشته بود،براي گيله

مرد فاش مي كند و معلوم مي شود قاتل صغري زن گيله مرد كه صداي جيغش هيچ وقت آن ها را راحت نمي گذارد،همان محمّـدولي است. در اين حين مأمور بلوچ كه چشم طمع به تنها اندوخته ي گيله مرديعني پنجاه تومان پول همراه او دارد،حاضر مي شود در ازاي آن،تفنگ رابه گيله مرد بدهد. گيله مرد تفنگ را مي گيردامّابعد ازتسليم نمودن قاتل زن خود تحت تأثيرالتماس وگريه هـاي او واحساسـات انسان دوستانه ي خود قــرار مي گيرد و از كشتــنش منصــــرف مي شود. وقتي خودش با لباس محمّدولي مي خواهد فرار كند، با گلــوله هاي مأمور بلوچ كشته مي شود.

شخصيّت هاي داستان عبارتند از:1- گيله مرد كه نماد دهقان انقلابي وآگاهي است كه با ستم مبارزه نموده است.2-محمّدولي يا وكيل باشي كه يك مهره ي واقعي حكومت و نماد انساني ستمگر و حريص است.3- مأمور بلـــوچ كه از اقليمي ديگربه اين مكان آمده است نه هم درد گيله مرد است ونـه ازحـرص و حـرارت محمّـــدولي سر درمي آورد. او نمـاد انسان هاي ناآگاه و بي اعتنا به سرنوشت ديگران است.شخصيّت هاي ديگرداستان مثل صغـري،زن گيله مرد ،شورشيان جنگل و حكومتيان هم به طورمستقيم درصحنه نيستندبلكه به طور غيرمستقيم شناسانده مي شوند.اوج داستان درشناخته شدن قاتل صغري است.

10

«لحن داستان به گونه اي آهنگي دروني و نوعي موسيقي به وجود آورده است كه البته از سجع يا طنين حروف و كلمات نيست بلكه عبارت است از مــــوسيقي اي كه بر اثر تكرار و تداعي تصاوير به وجود مي آيد.» (5)

درون مايه ي داستان توصيف جامعه ي ستم زده ونيز بيان اعتراض ومبارزه ي مردم عليه حكومت است .زاويه ي ديد داستان،سوم شخص (داناي كل) است.

هديه ي سال نو

يكي از بهترين داستان نويسان كوتاه دنيا «ويليام سيدني پورتر» معروف بــــه اُ.هنري است. «داستان هاي اين نويسنده ي آمريكايي برپايه ي مطاييه ،طنــز، مزاح و خوش طبعي و پاياني رندانه مبتني بر احساس ، مهر وعطوفت قرار گرفته است. (6)

داستان هديه سال نو از همه ي داستان هاي او تأثير گذارتر است.

طرح داستان ماجراي زن و شوهر جواني است كه مي خواهند براي شب عيد هديه اي به همديگر بدهند.آن ها عزيزترين چيزها راازدست مي دهند تا براي يكديگر هديه اي تهيّه كنند. زن گيسوان زيباي خود را مي فروشد تا زنجيـري براي ساعت شوهر بخرد و شوهر ساعت خود را مي فروشد تا براي گيسوان زيباي زن خود شانه اي فراهم كند.

لحن صميمي داستان،خواننده را با خود تا پايان آن همراه مي كند.

زاويه ديد اين داستان به شيوه ي سوم شخص(داناي كل) است. شخصيّت هاي داستان،نمونه ي يك زن و شوهر فداكار و يكدل هستند كه با اعمال ورفتار بي رياي خود درون مايه ي داستــــــان را كه «ايثار وگـذشت و فـداكاري» است،

11

آشـكارا درمقابل ديـد خوانندگان به نمايش مي گذارند. زن آرايشگر نيز يكي از شخصيِّت هاي داستان است كه حضوري بسياركوتاه امّا ماندگار دارد.

خسرو

عبدالحسين وجداني يكي ازنويسندگان با ذوق ومعاصر ايران است.نثر شيواي اين نويسنده ي توانا، محمّـدعلي جمال زاده را آن چنان بر سر شوق آورد كه

نامه اي در ستايش آثار قلمي او به مجلـــه ي يغما فرستاد. در اين نامه كه در 1348 نوشته شده، چنين آمده است :

«همواره گفته ونوشته ام كه طالب داستان هايي به قلم داستان سرايان ايراني هستم كه عطر و لحن خودماني داشته باشد و اينك نمونه ي كاملي از اين نوع داستان ها را به قلـم آقاي عبدالحسين وجداني مي بينم كه الحق از لحاظ لفظ و عبارت ومعني و مضمون و ازحيث تعابير و نكات و اصطلاحات و ضرب المثل ها (و حتـّي آوردن ابيات بسيارمناسب) تمام و كمال ايراني و كاملاً از هر نوع فرنگي مآبي خالي و عاري است. خدا را شكرمي كنم كه نمردم وديدم قريحه ي خداداد كار خود را كرد و به آرزوي ديرينه ام رسيدم و... » (7)

داستان خسرو سومين داستان ازمجموعه داستان «عموغلام» تنها مجموعه ي داستاني ايشان است.

طرح داستان ،زندگي جواني است كه به دليل فقـــــدان پدرومادر نزدمادربزرگش گذران مي كند واستعداد ادبي خوبي دارد كه به دليل شرايط نامطلوب اجتمـــاعي فرصت بروز پيدا نمي كند.

راوي يازاويه ي ديد داستان اوّل شخص است امّا شخصيّــــــــت راوي در مقابل

12

شخصيّت اصلي داستان يعني خسرورنگ مي بازد.راوي كه دردوران تحصيـلات ابتدايي با خسرو هم كلاس بوده روزي او را در خيابان مي بينــد كه «شيـره ي ترياك ،آن شير بي باك را چون اسكلتي وحشتناك ساخته بود» آن گاه خاطــرات دوران جواني او را بازگو مي كند ودر لفافه ي داستان درون مايه ي اين اثررا كه طرح يكي از مشكلات فرهنگي – اجتماعي عصر ما و بيانگرآثار مخــرّب و

زيان بار اعتياد است،مطرح مي كند و درپايان توصيه مي كند كه ازهمنشين بد

بايد دوري كرد.

شخصيّت اصلي اين داستان يعني خسرو متغيّر است و درجريان داستان ازپسري زيرك وباهوش به جواني معتاد وبي خاصيّت تغيير مي يابد.ازديگرشخصيّت هاي اين داستان،يكي راوي و ديگري مادربزرگ خســـــرواست كه حضوري كم رنگ دارد.لحن داستان جدّي وهمراه با مايه هايي بسياركمرنگ ازطنز است.

گاو

غلامحسين ساعــــدي (1364 – 1314) از معدود كساني است كه با نوشتــن آثاري از زندگي روستاييان فقير و مردم فرودست و لايه هاي پايين اجتماع نام خود را در رديف نويسندگان بزرگ عصرخود ثبت كرده است. ساعـدي ضمــن اينكه داستان نويس است نمايشنـامه نويس بزرگي هم به شمار مي رود.دراين باره خودش مي گويد :

«آن موقع خجالت مي كشيدم كه بگويم هم قصّه مي نويسم و هم نمايش نامه. لذا نام مستعاري براي خودم پيدا كردم اين نام مستعار گوهرمراد بود .... همين طوري كه توي قبرستان مي چرخيدم چشمم به سنگ قبري خورد كه گود افتاده

13

بود و روي آن پُر از خاك و گل بود. آن را تميز كردم. رويش نوشته شده بود : گوهر دختر مراد و از اين جا بود كه نام گوهرمــراد را براي نمايشنامه نويسي انتخاب كردم» (8)

ساعدي درتبريز به دنيا آمد.روان پزشكي خواند امّا مثل چخوف به نوشتن روي آورد وبراي همين نيز«دنياي داستان هاي او دنياي غم انگيز نـــداري،خرافات،

جنون و وحشت و مرگ است . دهقانان كنده شده از زمين،روشنفكران مـردّد و بي هدف،گداها و ولگردهايي كه آواره در حاشيه ي اجتماع مي زينــد به شكلي زنده در آثارش حضور مي يابند تا جامعه اي ترسان و پريشان را به نمـــــايش بگذارند.» (9)

عزاداران بيل يكي از داستان هاي ساعدي است كه از هشت قصّه ي پيوسته ساخته شده است. داستان «گاو» قصّه ي چهارم اين كتاب است.

«لحن داستان طنزآلود ويادآورلحن داستان هاي جمال زاده است. توجّه جمـعي ازاهل قلم به روستا تصويرزندگي ساده ي روستايي رادرادبيات فارسي معاصر بيش از پيش منعكس كـرده و جلـوه و صفـايي ديگـر بـه بـرخـي از آثـار ادبـي بخشيده است.» (10)

طرح اين داستان ،زندگي ساده و فقرآلود مردي ساده دل به نام مشدي حســــن دركنارديگرروستاييـــــان است كه گاو خود رااز دست مي دهــــد. و بــــراي او وخانواده اش فاجعه رخ مي دهد.زن مشدي بيشترنگـران شـوهـر خـود است تا مرگ گاو. روستاييـــان براي اين كه تحمّـــل مـــرگ گاورابرمشـدي حسن آسان سازند،به دروغ مي گويند كه گاو دررفته است امّا وقتي مي بيننـد مشـدي حسن

14

نمي خـواهـد فقدان گاو را باور كند، حقيقــت قضيه را برملا مي سازند. ولي باز او گوشش به اين حرف ها بدهكار نيست و نمي خواهد مــــــرگ گاو را به خود بقبولاند. درنتيجه براي پيداكردن آن، خود تبديل به گاو مي شـود و جان خود را نيز از دست مي دهد.

شخصيّت ها هنگام حركت داستان به سوي اوج و بحـــــــران معرّفي مي شوند واصلي ترين آن ها مشـدي حسن است .ازديگر اشخاص داستان مشدي طوبي، مشدي بابا، كدخدا، مشدي جبّار و اصلان رامي توان نام بــــــرد كه ساده و به عبارت ديگر«هالو» به نظر مي رسند.

درون مايه ي اين داستان توصيف فقر اقتصادي وفرهنگي جامعه اي است كه زندگي راآن چنان برمردم مشقّت باركرده كه انسان درعالم خيال خـــود را گاو مي پندارد. به عبارتي از خود بيگانه مي شود.

داستان با زاويه ي ديد سوم شخص«داناي كل» نوشته شده است.

گلدسته ها و فلك

داستان گلدسته ها و فلك نوشته ي جلال آل احمد ازمجموعه ي پنج داستان او انتخاب شده است. داستان با اصل غافل گيري و بدون مقدّمه شروع مي شـود.

طرح آن،كنجكاوي دو كودك براي ديدن وشناخت گلدسته هاي يك مسجــداست.

گلدسته هايي كه سربه فلك كشيده اند،فكـــر راوي داستان را در كلاس و حياط مدرسه به خود جلب مي كند.او نمــــي خواهـــد مثل سايرين نسبــــت به آن ها بي اعتنا بماند. رهايي از محدوديّت خانه و جامعه و رفتن به بالاي گلـدسته ها حالت نمادين به داستان داده است.عنوان داستان بيانگر نوعي ايهام است زيرا

15

فلك هم به معني آسمان است و هم نوعي تنبيه بدني كه ازديـــــرباز تاساليـــان اخيردرمدارس اعمال مي شد.

دو كودك به كمك همديگر خود رابه بالاي گلدسته ها مي كشانند؛ به عبـــــارتي

مي خواهند خود رابه فلك برسانندامّابعد از پايين آمدن به فلك كشيده مي شوند.

راوي يازوايه ي ديد داستان،اوّل شخص است. لحـن نيرومنــد وصميمــــــــانه ي داستان كه متأثـّراززبان محاوره است،خواننده رابيش ازموضوع داستان مجذوب و وادار به اتمام آن  مـي كند.

شخصيّت هاي داستان يكي راوي است كه يك كودك با جرأت واهل عمل است امّا شخصيّت ديگر داستان يعني اصغر با همه ي ادعاهايش چندان مرد ميدان نيست. ساير اشخاص مثل مدير، فرّاش و بچّه هاي مدرسه در حاشيـــــه ي داستان قرار گرفته اند و نويسنده از بالا به آن نگريسته است وبه نوعي آن ها رانماد تعليم و تربيت زمان معرّفّي كرده است.

درون مايه ي داستان شكستن سنّت هاي مرسوم زمان و گريز از يك نواختي فضاي موجود است كه با لحني صميمي و در لباس برگشت به دوران كودكي بيان شده است.

شروع و اوج داستان (وقتي به گلدسته ها مي رسند) و پايان نيرومند آن،اين داستان را در زمره ي نمونه هاي خوب ادبيات معاصر ايران قرارداده است.

ققنوس

ققنوس اثر سيلويا تاونـزند وارنـــــــر (Sylvia Townsend Warner)

شاعر و رمان نويس انگليسي، داستاني نمادين است. پرنـــده ي افسانـــــه اي

16

  دراين داستان نماد هويّت و موجوديّت يك ملـّت به شمارمي آيد كه بازيچـــه ي شيطان ثروت قرارگرفته است. باتوجّه به جايگاه ققنوس (مشرق زمين) ومحلّ زندگي لرد استرابري وديگرافراد،شايد نويسنده نظري كنايه گونه نيزبه استثمار مردم مشرق زمين توسّط غرب استعمارگر ومهدآن يعني انگليس داشته است.

طرح داستان بدين گونه است كه يكي از نجيـب زادگـان كـه مـالك عـالـي تـريــن بـاغ پـرنـدگان دراروپاست چندي اسـت كه بازارش از رونق افتاده و مي خواهد با افزودن پرنده ي افسانه اي به باغ خود،سر و ساماني به كسب و كار خويش بدهد.علي رغم اين كه پرنده شناسان سعي مي كنند او را قانع كنند كه به دنبـال ققنوس نرود زيرااين پرنده فقط درعالم افسانه ها وجود دارد،لرد استـرابري به عربستان ،جايگاه اصلي ققنوس مي رود و آن را با ترفندي به دست مي آورد. امّا ققنوس فقط مدّت بسيار كمي به باغ او رونق مي دهــــد و مشتــــري جلب مي كند, در نتيجه لرد استرابري در نهايت ورشكستگي مي ميــــرد. وارثان او ققنوس را درمقابل بالاترين قيمت پيشنهادي به آقاي پولدرو مي فروشند. مالك جديد نيز پس از چندي ازبه دست آوردن درآمد بيشتر به وسيله ي ققنـــــــوس مأيوس مي شود. او از مباشرش آقاي رامكين مي شنود كه ققنـوس وقتـي پيـر شد خود را آتش مي زند و درعوض ققنوس تازه اي زاده مي شود.پس شروع مي كند به پير كردن مصنوعي ققنوس. از انواع شكنجه ها و آزار كه به ذهنش مي رسد در حقّ پرنــــده مضايقــــه نمي كند تا آن كه لحظه ي آتــــش گرفتن او فرا مي رسد و ...

درون مايه ي داستان«مبارزه  ي ملّت هابراي حفظ هويّت»است كه به صورتي نمادين به مخاطب عرضه مي شود.نويسنده بااين بيان نمادين نشان مي دهــدكه

17

 چگونه قدرت هاي استعماري با استفاده از شيوه هاي گوناگون وآگاهي كامل از ويژگي ها و نقاط قوّت وضعف ملـّت ها تاسرحدّامكان ازآن ها براي تأمين منافع خويش بهره مي جويند.

زاويه ديد داستان سوم شخص(داناي كل)و لحن آن كمي شاعرانه امّابيــــــش تر

جدّي و رسمي است.شخصيّت هاي اين داستان دلنشين،ققنــوس،لرد استـــرابري ،وارثان لرد ،مباشر پولدرو وخودآقاي پولدروست كه به نظرمي رسد بارزتــرين نماد ثروت اندوزي واستثمارباشدكه براي نيل به مقاصدش هرچيــــــــزي را زير پاهاي خود له مي كند.

سه پرسش

«سه پرسش»از داستان هايي است كه تولستوي آن را براي تعليـــم بچّه هاي روستاييان زادگاه خود نوشته است.اين داستان ها واقعاً طوري است كه گويـي از درون يك كلبه ي روستايي بيرون مي آيد وبه وضوح اين فضا دربرابرچشم خواننده ترسيم مي نمايد.

لحن داستان ،جدّي و رسمي و درون مايه ي آن«دعوت به نيكي» اســــــــــت.  ازشخصيّت هاي آن تزار پادشاه روسيّه است كه در جستجوي حقيقت وگشودن اسرارتلاش مي كند و راهب فرزانه اي كه در حقيقت شخصيّت اصـــلي داستان است، در تنهايي به سر مي برد و در واقع نمايي از شخصيّت خود تولستـــوي محسوب مي شود زيرا او معتقد بود كه «به خدا نمي توان نزديك شـــدمگر در عالم تنهايي.»(11)

دشمني كه تزارراتعقيب مي كند ازديگراشخاص داستان به شمــــارمي رود كه

18

 حضورش درسايه ي وجود ديگر شخصيّت ها قراردارد.

طرح داستان خيلي ساده است : تزارمي خواهد در همه ي كارها موفّـّق شود و چون جواب خود را از اطرافيان به دست نمي آورد به سوي راهب مي شتابد.

 در اين حال يكي از دشمنان تزار مي خواهد او رابه قتل برساند امّااستفاده از

عامل زمان،به توصيه ي راهب او رااز مرگ حتمي نجات مي دهد.دشمن تزار در اختيار او قرار مي گيردامّا تزار پس از آگاهي ازموضوع،نه تنهـا در صدد انتقام جويي بر نمي آيد بلكه او را نيز مي بخشد.

نويسنده براي داستان، زاويه ي ديد سوم شخص(داناي كل ) را انتخاب كرده است. پايان داستان جنبه ي آموزشي آن را تقويّت مي كند. به اين معنـــي كه:

« آموزش،تأثير كردن يك انسان است برانسان ديگربراي اين كه شخص اخير عادت هاي اخلاقي خاصي را به دست آورد.»(12)

ديـوار   

«ديوار»يكي از داستان هاي موفّـّق جمال ميرصادقي است كه با زاويه ديد سوم شخص(داناي كل) نوشته شده است. درون مايه ي داستان«ايجاد تفاهم بشري و از بين بردن موانع دوستي انسان هاست.»

طرح آن عبارتست از زندگي كودكاني كه ديــوار رابزرگ تـرين مانع آزادي خود وارتباط باهمسايه مي پنــــــدارند. يك روز يكي از شخصيّت هاي داستان بيـــــدار مي شود و مي بيند ديوار بين خانه ي او وهم بازيش فرو ريخته است و دوستان بدون دردسر مي توانند به خانه ي همديگر رفت و آمد كنند. دنياي شيريني براي بچّه ها ايجاد مي شود امّا وقتي دوباره ديواررا مي سازند،كودك ديـــــواررا ديــو

19

 مي پندارد. ميرصادقي در اين داستان،دنياي صادقـــانه ي كودكان را كه درآن، ديوار را سدّي در برابر آزادي هاي كودكانه خود مي پندارند، به تصـــــــــويـر مي كشد. از سوي ديگر ديـوار، نماد جدايي انسان و مانع تفاهم جوامع بشري معرّفي شده است كه بيگانگي ها را افزايش مي دهد.

لحن داستان ساده و صميمي است و شخصيّـــــــــت هاي آن،كودكاني درآرزوي برداشتن ديوار ِ جدايي وبيگانگي هستند.

قاصدك

داستان قاصدك نوشته ي علي مؤذّني با شيوه ي تك گويي دروني و با لحني ادبي و شاعرانه نوشته شده است. درون مايه ي داستان چگونگي ابلاغ خبر شهادت رزمنده اي به خانواده ي اوست. اين داستان نمونه ي خوبي از رويش ارائه ي مضامين ديني به شكل رئاليسم جادويي است. نويسنده در اين قصّـه با تخيّلي سرشار،دنيايي از اميد و انتظار را در مقابل واقعيّت هاي تلخ و شيــرين جنگ (جدايي- شهادت) قرار مي دهد.

طرح داستان نسبتاً پيچيده امّا قاعده مند است. ورود قاصدكي به خانه، بهانه اي براي مكالمه ي مادر و فرزند مي شود. مادر آن را فرستاده اي از طــــــرف پدر مي داند كه در جبهـــه است و با خيال بافي در اطــــــراف قاصدك،دنيايي عاطفي مي سازد و پسرك را به درون آن مي كشاند. داستــــان به تدريج از تلاقـــــي دو دنياي ذهني ساخته مي شود و با ورود خيال پدر به عنوان يكي ازطرفين مكالمه ، آماده ي رسيدن به نقطه ي اوج مي گردد. مادر و فرزند، قاصـــــدكي براي پدر مي فرستند و روح پدر به صورت حجمي از نور آبي براي خداحافظي به ســـراغ

20

 آن ها مي آيد. انـدوه و شهادت اومستقيماً بيان نمي شـــــــود بلكه در لابه لاي سطورجريان مي يابد.مثل انبوه قاصدك هاي نوراني كه در پايان داستـــــــــــان وارد اتاق مي شوند.

شخصيّت هاي داستان عبارتند از :آذر همسر شهيـــــد (نماد يك همسرعاطـــــفي

ووفادار)،اميد فرزندشهيد كه اميد به برگشت پدردارد و با صميميّـــت كودكانه ي

 خود، نمايي ازفضـاي حاكم برزندگي خانـواده هاي رزمندگان –خصوصاً كـودكان آن ها- رادردوران جنگ نشان مي دهد. خـود شهيد نيزكه به طور غيرمستقيم در داستان شركت دارد ازشخصيّت هاي داستان به شمـــــــارمي رود.لحــــن داستان صميمانه وعاطفي و زاويه ي ديدآن،سوم شخص (داناي كل)است.

قصّه ي عينكم

شخصيّت هاي اين داستان از مردم عادي يافرودست انتخاب شده است و با لحن طنزآلود ،درون مايه ي «بي عدالتي وفقر اجتماعي وفرهنگي حاكم بر جامعه ي آن روزگار» درآن به تصوير كشيده مي شود. داستان با ايــــده اي ناتوراليستي نوشته شده است.«قصّه ي عينكم» از رسول پرويزي در زبان و ادبيات فارسي (عمومي) 1و 2دوره ي پيش دانشگاهي چاپ شده است.«رسول،داستان نويس به معناي فنّي يا حرفه اي آن نيست زيرا در نوشتـــــه هاي هميشه كوتاه او اگر حكايتي نقل شده، به شيوه اي بسيار ساده، شرح ماجرايي آغازگشته و به همان سادگي و بي پيرايگي نيز پايان گرفته است.»(13)

 راوي (اوّل شخص) درداستان «قصّه ي عينكم» از خاطــــرات دوران كودكي و چگونگي عينكي شدن خود سخن به ميان مي آورد.

21

طرح داستان ،بيان  ضعف چشم دانش آموزي با قد دراز است كه به خاطر نقص بينايي ازاطرافيــــــان وحتّي مادرش دشنام مي شنود تا اين كه يـــــــك روزعينك مهمانشان  يعني پيرزن كازروني را به چشم مي زند و دنيا راواقعي مي بيند. در كـلاس وقتي عينـك را مي زند كوهي از خنـــده در دانش آموزان ايجاد مي كند و

باعث عصبانيّت معلّم عربي شان مي شــــود و در حقيقت داستان را به اوج خود مي رساند. وقتي ثابت مي شود كه چشمان او واقعـــــاً ضعيف بـــــــوده است،به توصيه ي معلّم عربي عينكي از «ميز سليمون عينك ساز» مي خرد و «عينكي» مي شود.

شخصيّت ها ي داستان،راوي،پدر و مادر راوي، پيرزن كازروني، معلّم عـــــربي ودانش آموزان همگي انسان هايي ساده و صميمي هستند كه در محيط آن زمان و روزگار به سر مي برده اند.

آخرين درس

داستان «آخرين درس» ازمجموعه داستان هاي آلفونس دوده باعنوان «قصّه هاي دوشنبه» انتخاب شده است.

درون مايه ي اين داستان «احساسات ميهن دوستانه»است كه به شكلي زيبااز زبان يك كودك دبستاني بيان شده اســـــــت.طرح اين داستان را مي توان چنين توصيف نمود: «اين قصّه ،داستان غم انگيزي از زبان كودكي فرانســــــوي از اهالي ايالت آلزاس در زماني است كه سال ها آلمان ها اين ايالـت را به تصرّف درآوردندو تعليم و تدريس زبان فرانسوي را در آنجا ممنوع كردند.»(14)

لحن داستان, شاعرانه و دلنشيـــــن است و با زاويه ي ديد اوّل شخص از زبان

22

 راوي بيان مي شود. از شخصيّت هاي داستان،يكي راوي يعني قهرمان داستـان است وديگري شخصيّت دوست داشتني، معلّم زبـان فرانسه كه علي رغم داشتن ظاهرخشك، قلبي بشردوستانه دارد وفردي ميهن پرست است.پيرزن كازروني و خانواده ي راوي داستان نيز ازاشخاص آن به شمارمي آيند كه نمودي بسياركم

رنگ دارند.

                                       * * *

درپايان اين مقاله ي كوتاه ،ذكر اين نكته ضروري به نظر مي رسد كه ساختـــار جديد كتاب هاي مقطع ابتدايي وادامه ي آن كه ازحدود چهــارسال پيش براساس تفكـّراتي نـــو تدوين وتأليف شده اند،افقي نو رافراروي آموزش زبان و ادبيــات فارســــي قرارداده است كه لازمه ي تكامل و تحقـّق اهداف تعيين شـــده ،تربيت وآموزش اصولي معلـّمان مقطع ابتدايي و نيز تجديد نظر بنيـــــــادين در پرورش وبازآموزي دبيران ادبيات فارسي مي باشد كه بدون شـــك تحـــــوّل در ساختـــار و شالوده ي آموزشي  زبان وادبيات فارسي دردانشگاه ها هم مي تواندپايـه گذار و هم تكامل بخش اين روندسازنده تلقـّي گردد.

اميد است باهمّت همه ي علاقمندان به فرهنگ و تمّـــدن ريشه دار اين كشـوركه زبان فارسي از بارزترين مشخّصه هاي آن وبه تعبيري شاخص اصلي هوِيـّّـــــت هرايراني است،بستري فراهم گردد تا آموزش زبان وادب فارسي ،جايگاه واقعـي خودرا بيابد و پردازش اصولي اين شاخه ازدانش هاي بشري،زمينه ساز اعتلاي فرهنگي و علمي فرزندان اين مرزوبوم كهن گردد.

 

23

منابع و مآخذ :

 1- داستان كوتاه،يان ريد، ترجمه ي فرزانه ي طاهري،نشر مركز، چاپ اوّل 1376،ص 80   2- سرچشمه هاي داستان كوتاه فارسي، كريستف بالائي، ميشل كويي پرس،ترجمه ي دكتر احمـــــــد كريمي حكّاك،انتشارات پاپيروس،چاپ اوّل تهران 1366ص 108 .

 3- يكي بود و يكي نبود، سيدمحمّدعلي جمال زاده،ناشر بنگاه پروين،1320،صص 5 و 6 .

 4- مروري بر تاريخ ادب و ادبيات امروز ايران، محمّد حقوقي، چاپ سوم1377، صفحه 90 .

 5-  بازآفريني واقعيت، محمّدعلي سپانلو، انتشارات نگاه، چاپ اوّل1368، ص57 . 

 6- فرهنگ ادبيات جهان، زهرا خانلري، انتشارات خوارزمي، چاپ اول1375، ص153 .

 7-  عمو غلام، عبدالحسين وجداني، مؤسّسه ي چاپ و انتشارات اميركبير، 1348، صص 6 و 7 .

 8-   فصل نامه ره آورد، شماره 10، بهار 65 به نقل از بـررسي داستـان امـروز (از ديدگاه سبـــــك و ساختار)، زكريا مهـــرور،انتشارات تيرگان،چاپ نخست، 1380ص161.

  9- صد سال داستان نويسي در ايران، حسن عابديني، نشر تندر، چاپ اوّل، 1368، جلد دوم، ص 112.

 10- برگ هايي در آغـوش بـاد،غلامحسين يوسفي، انتشارات علمي،چاپ دوم،جلد اوّل 1372،ص 508 .

 11- تولستوي، اشتفـان تسوايك، ترجمه ي جهانگير افكاري، انتشارات ســـروش، چاپ اوّل 1371 ص 155 .

 12- متفكّران روس، آيزا يا برلين، ترجمه ي نجف دريابندري، شركت سهامي انتشارات خوارزمي چاپ اوّل 1361، ص383 .

 13- نويسندگان پيشگام در داستان نويسي امروز،علي اكبر كسمائي، شركت مؤلّفــــــــــان و مترجمــان ايران،چاپ اول 1363،صفحه 198 .

 14- قصٌه نويسي،سيدمحمّدعلي جمـال زاده،بـه كـوشش علـي دهبـاشي،نشر شهاب،چـــــاپ اوّل 1378، ص114 .

15- كتاب هاي زبان وادبيات فارسي دبيرستان و پيش دانشگاهي .

 

 

24              


[ ]
+

قالب اين وبلاگ با استفاده از قالب ساز آنلاين طراحي شده است
©2008 All rights reserved.

Build Your Own Template!