مقالات
مقدمه
یکی از پدیده های اجتماعی که در جوامع کنونی به چشم می خورد و معضلات و مشکلاتی را برای « دولت های ملی » به وجود آورده است، گروه های قومی و اجتماعی هستند که « زبان ملی » را به کار نمی برند و یا کمتر از آن استفاده می کنند. ( میگویل نک، 1369 ) علاوه بر گویش های متفاوت، ممکن است در یک کشور زبان های گوناگونی نیز رواج داشته باشد که در واقع بیشتر کشورها از جمله کشور ما، چنین وضعی دارد. در ایالات متحده آمریکا زبان اسپانیایی پس از زبان انگلیسی رایج ترین زبان است. در ترکیه نیز دست کم دو میلیون نفر به زبان کردی سخن می گویند و از جانب دولت سرکوب می شوند ( زیرا دولت از جنبش سیاسی کردها هراسان است )؛ با این همه جمعیت کرد ترکیه، زبان کردی را به عنوان نشانه ی « هویت فرهنگی » هم چنان حفظ می کند. ( بیتس، 1375 ) در ایران نیز بعد از زبان فارسی، زبان ترکی و کردی و گیلکی و مازنی بیشترین تعداد جمعیت را به خود اختصاص داده است و این جمعیت بیشتر در استان های آذربایجان، کردستان، فارس، خراسان، گیلان و مازندران زندگی می کنند و مانند همه ی کشورهای مشابه، مسائل و مشکلاتی را در راه زبان آموزی و علاقه مند کردن آن ها به زبان فارسی ( زبان معیار ) وجود دارد. ( سعیدیان، 1375 )
زبان آموزی به دانش آموزان نیازمند یک برنامه ریزی درسی منسجم می باشد. برنامه ریزی درسی عبارت است از پیش بینی و تهیه ی مجموعه فرصت های یادگیری برای جمعیتی مشخص به منظور نیل به آرمان ها و هدف های آموزش و پرورش ( تایلر، 1376 ) در یک برنامه ریزی درسی منسجم جهت یادگیری و علاقه مند کردن دانش آموزان غیرفارسی زبان به آموزش زبان فارسی چهار عنصر امکانات آموزشی، معلم، خانواده و برنامه های آموزش و پرورش است تنها در تعامل با هم و با همکاری یکدیگر ما را در دستیابی به هدفمان که همان آموزش زبان فارسی است یاری می رساند که موانع و راهکارهای موثر بر یادگیری زبان فارسی را در همین چهار عنصر باید جست؛
عنصر اول: امکانات آموزشی
یکی از مهم ترین موانع یادگیری زبان فارسی این است که کتاب های فارسی موجود قادر به رفع نیازهای دانش آموزان غیرفارسی زبان نیست و موجب ایجاد علاقه به فراگیری فارسی در آن ها نمی شود. اما به دلیل افزایش هزینه، نیازی به چاپ کتاب در این گونه مناطق وجود ندارد و بهتر است با استفاده از کتاب های داستانی و کمک درسی و مطالب تکمیلی به شکلی مفیدتر از کتاب های موجود برای آموزش زبان فارسی استفاده کرد. ( شفیع زاده، 1372 ) هم چنین همراه کردن تصاویر و لوحه های آموزشی با زندگی واقعی دانش آموزان غیرفارسی زبان تا حدود زیادی در زبان آموزی و علاقه مندسازی آنان به فراگیری زبان فارسی موثر است چرا که به طور کلی کتاب های مصور وسیله ی کمک آموزشی بسیار خوبی برای آموزش زبان محسوب می شوند.
زمان یکی دیگر از امکانات لازم است. ناکافی بودن ساعات اختصاص یافته به آموزش زبان فارسی در مناطق غیرفارسی زبان یکی دیگر از موانع مسیر یادگیری زبان فارسی است. بدیهی است در مناطق غیرفارسی زبان به دلیل اشکالات زبانی که دانش آموزان این گونه مناطق دارند به زمان بیشتری به آموزش زبان فارسی نیاز است تا سایر مناطق. ( قرایی مقدم، 1383 ) وجود لغات مشترک بین زبان متون موجود در کتاب فارسی و گویش منطقه تا اندازه ی زیادی در پیشرفت و یادگیری زبان فارسی دانش آموزان غیرفارسی زبان موثر است و بهتر است مطالب کتاب های درسی مناطق دو زبانه، حاوی لغات مشترک زبان رسمی و گویش محلی باشد. ( شفیع زاده، 1372 ) زیرا درک و فهم کلماتی که کودکان آشنایی بیشتری با آن ها دارند آسان تر می باشد و طی تحقیقات انجام شده رسانه های گروهی نقش و اهمیت بسیار زیادی در ایجاد علاقه به یادگیری زبان فارسی در دانش آموزان غیرفارسی زبان دارند. صحیت به زبان فارسی در رادیو، تلویزیون و ... در این مناطق بسیار موثر است. ( شفیع زاده، 1372) هم چنین تعداد بسیار زیاد دانش آموزان در یک کلاس از دیگر عوامل محدود کننده در مسیر آموزش زبان فارسی محسوب می شود تعداد شاگردان نباید از 25 نفر تجاوز کند تا معلم بهتر بتواند با تک تک دانش آموزان ارتباط برقرار کند. ( ضرغامیان، 1377 ) و گذراندن دوره های آمادگی و پیش دبستانی در یادگیری زبان فارسی دانش آموزان بسیار موثر است؛ بنابراین لازم است آموزش و پرورش در این مورد اقداماتی به عمل آورد.
عنصر دوم: معلم
مهم ترین عنصر در یادگیری و علاقه مند کردن دانش آموزان غیرفارسی زبان به آموزش زبان فارسی معلم است. ارتباط عاطفی نامناسب بین معلمان و دانش آموزان از مهم ترین موانع یادگیری زبان فارسی است. ( قرایی مقدم، 1383 ) ارتباط عاطفی همراه با مهر و محبت در آموزش زبان فارسی به مانند آموزش سایر دروس بسیار موثر است. اصولاً دانش آموزان به درسی بیشتر تمایل دارند که رابطه عاطفی بهتری با معلم آن درس برقرار می کنند. کلاسی که دارای قوانین و مقررات خشک و بی روح باشد آموزشی کسل کننده خواهد داشت. ارتباط کلامی و غیرکلامی چون تصاویر، نقاشی، ایما و اشاره، نمایش فیلم، نمایش مجسمه ی اشیاء و ... در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی در دانش آموزان غیرفارسی زبان موثر است و باید تا حد امکان از همه ی آنها در آموزش استفاده کرد. ( صادقیان، 1377 ) به انشاء و نگارش دانش آموزان در این گونه مناطق بایستی بسیار توجه شود و به آن اهمیت داده شود. برای آموزش بهتر زبان فارسی و ایجاد علاقه در دانش آموزان بهتر است معلم روش بحث گروهی را اجرا کند و از دانش آموزان بخواهد به طور مرتب و فعالانه در بحث شرکت کنند و بهترین ها مورد تشویق قرار گیرند به طور کلی شیوه های ترغیبی و تشویقی که معلمان به کار می برند، عامل مهمی در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی در کودکان غیرفارسی زبان است. هم چنین طی تحقیقات انجام شده تاکید معلمان سایر دروس بر ادبیات فارسی، تاثیر زیادی در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی دانش آموزان در این گونه مناطق دارد. مخصوصاً در کلاس آموزش زبان فارسی مطالب بایستی تنها به زبان فارسی ارائه شود و از صحبت کردن به زبان مادری خودداری شود و صحبت کردن به زبان فارسی در محیط مدرسه، عامل مهمی در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی دانش آموزان در این گونه مناطق به حساب می آید. ( شفیع زاده و دیگران، همان، صص 180 و 152 ) معلم می تواند با درخواست از دانش آموزان که درمقابل دانش آموزان دیگر، خاطرات و داستان های محلی خود را به زبان فارسی نقل کنند کمک زیادی به فراگیری زبان فارسی بنماید. ( پورنامدارایان، 1373 ) در فعالیت های فوق برنامه و گردش های علمی، توضیحات معلم حتماً باید به زبان فارسی باشد و از دانش آموزان بخواهد که گزارش آن ها را به زبان فارسی بنویسند و در کلاس بخوانند. ( ضرغامیان، 1377 )
عنصر سوم: خانواده
خانواده ی تحصیل کرده و با سواد، نقش بسیار مهمی در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی و دانش آموزان این گونه مناطق دارد. نارضایتی و ناراحتی والدین از رفتن کودکان خود به مدرسه، موجب بروز مشکلاتی در راه فراگیری زبان فارسی دانش آموزان این گونه مناطق می شود. زیرا در اکثر مناطق کودکان از سنین کودکی در کار مزرع و باغ به پدر و مادر خود کمک می کنند. ( شفیع زاده، 1372 ) هم چنین حضور مرتب دانش آموزان در کلاس درس که بنا به دلایل مختلف در این گونه مناطق با اشکالاتی همراه است، مانعی در راه یادگیری زبان فارسی دانش آموزان است و تنها با همکاری والدین این مشکل قابل حل است و بالاخره کمک و تشویق والدین عامل موثری در ایجاد علاقه به فراگیری زبان فارسی و رفع مشکلات دانش آموزان در این گونه مناطق می باشد.
عنصر چهارم: سازمان آموزش و پرورش
آموزش و پرورش هر استان و شهرستان با ترتیب دادن دوره هایی برای آمادگی و پیش دبستانی که در یادگیری زبان فارسی دانش آموزان بسیارموثر است می تواند کمک شایانی به این امر بنماید. بهتر است از معلمانی که دوره های تربیت معلم را به طور کامل گذرانده اند و برای تدریس در این گونه مناطق آماده شده اند استفاده کند. هم چنین می تواند از طریق آموزش و ترغیب معلمان به ارتباط عاطفی بهتر با شاگردان خود از طریق کلاس های ضمن خدمت، ارائه کتاب های روانشناسی و چگونگی ارتباط با کودکان، اهداء جوایز مادی و معنوی به معلمین که این ارتباط را به نحو احسن برقرار می کنند در رسیدن به هدف آموزش زبان فارسی یاری رساند ( قرایی مقدم، 1381 ) استفاده از معلمینی بومی مناطق غیرفارسی زبان آموزش دیده تا حدود زیادی در ایجاد علاقه به زبان فارسی و یادگیری آن در دانش آموزان غیرفارسی زبان موثر است و از معلمان با تجربه خواسته شود که با ارائه ی روش های موفق تدریس خود در این گونه مناطق، معلمان تازه کار را راهنمایی و هدایت کنند. در نهایت با فرستادن لوحه ها و نشریه های آموزشی، به ویژه در زمینه ی روش تدریس و زبان آموزی به طور مستمر و منظم به این گونه مدارس می توند گام بلندی در زمینه ی ارتقای آموزش زبان فارسی بردارد.
نتیجه گیری
عوامل چندی در یادگیری زبان فارسی برای غیرفارسی زبانان دخیلند و تنها در سایه تعامل این عوامل هدف آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان تحقق خواهد یافت. چهار عنصر امکانات آموزشی، معلم، خانواده و سازمان آموزش و پرورش مهم ترین عناصر دخیل در آموزش زبان فارسی به دانش آموزان غیرفارسی زبان محسوب می شوند. وجود معلمان آموزش دیده به روش تدریس مناسب و مأنوس بودن آن ها به ارتباطات عاطفی، کلامی و غیرکلامی و حتی الامکان بومی بودن آن ها هم چنین وجود امکانات آموزشی مناسب از جمله کتاب های کمک آموزشی شامل تصاویر و داستان های محلی به زبان فارسی، نمایش فیلم ها، عکس ها و تصاویر مختلف از طریق رسانه ها و توضیح آن ها به زبان فارسی، امکانات لازم برای انجام گردش های علمی و بازدیدهای مختلف که در آن ها توضیحات و گزارشات به زبان فارسی صورت گیرد و وجود خانواده های تحصیل کرده و باسواد و یا حداقل آموزش دیده به اهمیت فراگیری زبان فارسی، از جمله عوامل مهم در یادگیری و ایجاد علاقه به زبان فارسی به شمار می روند.
منابع
1- بیتس، دانیل، فردپلاک (1375)؛ (Danial.G.Bates and Fred plag )، انسان شناسی فرهنگی، ترجمه محسن ثلاثی، انتشارات علمی
2- پورنامدارایان، تقی، ( 1373 )؛ درس فارسی برای فارسی آموزان خارجی، انتشارات پژوهشکاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
3- رافل و. تایلر، ( 1376 )؛ اصول اساسی برنامه ریزی درسی و آموزشی، ترجمه علی تقی پور ظهیر، انتشارات آگه
4- سعیدیان، عبدالحسین (1375)؛ مردمان ایران، انتشارات علم و زندگی، چاپ اول
5- شفیع زاده، محمود. دکتر محمد حسین کشاورز، دکتر حسن پاشا شریفی (1372)؛ بررسی مسائل و مشکلات دانش آموزان دو زبانه کلاس اول ابتدایی در یادگیری زبان فارسی در منطقه آذربایجان غربی، پلی کپی انتشارات موسسه تحقیقات تربیتی، دانشگاه تربیت معلم تهران
6- صادقیان، جلیل (1377)؛ آموزش زبان فارسی برای غیرفارسی زبانان، انتشارات دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، چاپ اول
7- ضرغامیان، مهدی (1377)؛ دوره آموزش زبان فارسی از مبتدی تا پیشرفته، انتشارات دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، چاپ دوم