آن چه که درخلال این سطور تقدیم می گردد ، محصول استنباط شخصی از بررسی افعال مجهول متداول در زبان فارسی و برآیندی از مطالعات کتب دستوری است که امیدوارم مورد نقد دقیق همکاران قرارگیرد.
« اسداله حیرانی »
به طوركلّی، فعل مجهول بر دو قسم است: 1- فعل مجهول با صفت مفعولى 2- فعل مجهول بدون صفت مفعولى.
1- فعل مجهول با صفت مفعولى: بر دو قسم است:
الف) فعل مجهول با صفت مفعولى كوتاه يعنى صفت مفعولى بدون «ه» ؛ مانند : پول پرداخت می شود»
اين نوع فعل مجهول كه عموميّت ندارد با صفت مفعولى كوتاه پديد می آيد و امروزه تنها با فعل مصدرهای «يافتن ، پرداختن ، دريافتن و کا شتن » ساخته می شود ؛ مانند«يافــت می شـود» ، «دريافـت می شود»، «پرداخت می شود»، «يافت شد» كه به ترتيـب يعنى « يافتــه می شود» ، «دريافته می شود» و «پرداخته شود» و «يافته شد».
ب) فعل مجهول با صفت مفعولى بلند : يعنى صفت مفعولى با «ه»؛ مانند: «برده می شود»
در دو فعل آخر به جاى «شد» می توان «گرديد» و «گشت» هم به كار برد و گفت: «دريافت گرديد» و «پرداخت گشت» و به اين ترتيب می توان در مجهول بودن آن ها شك كرد.
امروزه اين قسم فعل از صفت مفعولى بلند (صفت مفعولی دارای«ه») و فعل معين مجهول ساز مصدر «شدن» ساخته می شود ؛ مانند : « ديده شد » و « گفته می شود»
2- فعل مجهول كوتاه يا فعل مجهول بدون صفت مفعولى[1]: به نظر می آید هنگام مجهول کردن برخی جمله های معلوم که گذرا به مفعول هستنـــد ، صفت مفعولی در ساختار فعل مجهول به کار نمی رود یا لااقل حذف می گردد. مثلا در فعل هاى مركّب و گروه هاى فعلى مجهول ، گاه صفت مفعولى فعل معیــن ، حذف می شود و فعل مجهول كوتاه به دست می آيد ، مانند:
«اخراج شد» به جاى «اخراج كرده شد» زيرا از اين گونه فعل ها بدون وجود صفت مفعولى هم معنى مجهول آن استنباط می شود. جمله های سه جزیی با مسند در این دسته قرار می گیرند.
فعل مجهول كوتاه ، امروز بيش ت با فعل های مصادر ( شدن ، گرديدن ، گشتن) ساخته می شود. مثال:
مدیر او را اخراج کرد= او اخراج کرده شد.
او اخراج كرده شد = او اخــراج شد
مثال هاى ديگرى براى اين مورد : «احساس شد»، «قلمداد شد»به جای «احساس كرده شد» و«قلمدادكرده شد». چند مثال :
مثال 1 : زهرا بوی غذا را احساس کرد : بوی غذا احساس کرده شد( احساس شد)
مثال2 : فعل معلوم: او ديوار را سفيد كرد = دیوار سفید کرده شد
صداي تيشه ي بيستون / شماره ي 2 / پاييز 87
فعل مجهول كوتاه : ديوار سفيد شد.
مثال3 : فعل معلوم: او كتاب را چاپ كرد = کتاب چاپ کرده شد
فعل مجهول كوتاه : کتاپ چاپ شد
مثال4 : فعل معلوم: او زمين را تقسيم نمود = زمین تقسیم نموده شد
فعل مجهول كوتاه : زمین تقسیم شد
مثال5 : فعل معلوم: او كتاب را خريدارى كرد = کتاب خریداری کرده شد
فعل مجهول كوتاه : کتاب خریداری شد - فعل مجهول كوتاه : کتاب خریداری شد
نکته1 : برخى ديگر از فعل هاى مركّب با «واقع شدن» و «مورد... قرار گرفتن» و «آمدن» و «به عمل آمدن» و «رسيدن» و «به شمار آمدن» مجهول می شوند،یعنی معادل مجهول دارند. مانند:
معلوم : او حسین را موردتحسین قرار داد
مجهول : حسین مورد تحسین قرارگرفت ( واقع شد)
معلوم : طبيب فرهاد را تحت درمان قرارداد
مجهول : فرهاد تحت درمان قرارگرفت ( واقع شد)
نکته2 : فعل هاى مركبى كه با «به عمل آوردن» و «به شمار آوردن» ساخته می شوند با «به عمل آمدن» و «به شمار آمدن» مجهول می شوند.
مثال1: او اقدامات لازم را اين زمينه به عمل آورد (معلوم). اقدامات لازم در اين زمينه به عمل آمد(مجهول) يعنى به عمل آورده شد.
مثال2 : مردم او را خردمند به شمار می آورند (معلوم) او پيش مردم خردمند به شمار می آيد. ( مجهول ) يعنى به شمار آورده می شود.
نکته2 : فعل هاى متعدى مركبى كه با « به... رساندن » ساختـه می شوند ، با «به... رسيدن» مجهول می شوند.
مثال: اوكارش را به پايان رساند (معلوم)
كار او به پايان رسيد (مجهول).
[1] وقتی صفت مفعولی این فعل ها حذف می شود و فعل معین آن باقی می ماند ، دقیقا معادل افعال ربطی هستند که جمله های سه جزیی بامسند می سازند.