فرهنگستان2  

 ساختار نموداري زبان شناسي و دستور زبان زبان فارسي 1

 تهيه كننده : اباسط احمدي                     

 سرگروه زبان و ادبيات فارسي ناحيه 2- تبریز

  دبيرستان مولي
 

درس اول
1 –   استفاده از زبان آسان است چون طرز استفاده از زبان را به تدريج و بطور طبيعي فرا مي گيريم.
2 –   شناخت زبان دشوار است چون :       1-  زبان بيش از حد پيچيدگي و گستردگي دارد.

2-    از آن جايي كه طرز استفاده از زبان را مي دانيم مي پنداريم كه خود آن را هم مي شناسيم و به همين دليل نيز سعي در شناخت زبان را اغلب بيهوده مي انگاريم.

  اركان اصلي تعريف زبان :   1- زبان يك نظام است  ، 2- كار اصلي آن ايجاد ارتباط ميان انسانها است  3-  انتقال پيام   4 - در قالب جمله 

 درس دوم
جمله

 ما معمولاً خود را با جمله بيان مي كنيم. ارتباط ميان انسانها و انتقال پيام در ارتباط زباني بيشتر در قالب جمله صورت مي گيرد:

بخش هاي يك جمله :‌

1- نهاد : كلمه يا گروهي از كلمات است كه درباره آن خبر مي دهيم. يعني صاحب خبر .

 2- گزاره : خبري است كه درباره نهاد داده مي شود،به عبارت ديگر گزاره بخش اطلاع دهنده ی جمله است.  

 O هسته ي گزاره فعل است. مانند : پروين اعتصامي از كودكي شعر مي گفت.
 O فعل نيز داراي يك شناسه (= نهاد پيوسته) است. شناسه،

 O نشانه فعل؛ شناسه است و شخص فعل را معين مي كند.

O شناسه را نهاد اجباري (پيوسته) مي ناميم. زيرا هميشه با فعل است

O شناسه فعل معمولاً دو شعار (= مفرد و جمع) با نهاد هماهنگي مطابقت دارد.

 ضميرها هر گاه جايگزين اسم گردند و نهاد قرار گيرند با شناسه ها در شمار و مشخص هماهنگي و مطابقت دارند:

  درس چهارم
جمله و اجزاي آن

بخش هاي اساسي جمله :

1 – نهاد 

2 – گزاره گزاره بر دو نوع است :

الف– گزاره : كه فقط از يك فعل تشكيل شده باشد

    مانند :‌علي آمد (گزاره : فعل)

 ب– گزاره كه علاوه بر فعل يك يا چند جزء ديگر نيز دارد.

 1-  مفعول (را)+ فعل

 2- مسند+ فعل اسنادي (بود، شدو...

3-(حروف اضافه) متمم + فعل

4- مفعول + متمم + فعل

  درس هشتم 
  ويژگيهاي فعل

1 – شخص شش تا (3 مفرد، 3 جمع) 
اول شخص مفرد : مي روم / جمع : مي رويم
 دوم شخص مفرد .مي روي / جمع : مي رويد

  سوم شخص مفرد : مي رود / جمع : مي روند

 2 – زمان (1- ماضي – مضارع – آينده)
3 – گذر :‌ناگذر و گذرا
4   – معلوم و مجهول
5 – وجه فعل  

  بن فعل بر دو نوع است

- بن ماضي : سوم شخص ماضي ساده يا مصدر بدون –َ ن پاياني
                              مانند : ديدن –َ ديد / كاشتن -> كاشت

 - بن مضارع = فعل امر مفرد بدون به آغازي :‌مانند: ببين حذف بيِِِ ِ -> بين

                                                               برو حذف بيِِ -> رو  

  روش ساخت صفت مفعولي:

بن ماضي + ه / ﻪ : شناخته ، ديده ، گفته و .... 

 زمان هاي اصلي فعل :

1– ماضي گذشته

2 – مضارع (حال و آينده)

3- – آينده  

                1- ماضي ساده = بن ماضي + شناسه (رفتم ، رفتيم _ رفتي ، رفتيد_ رفت Ø رفتند )
                 2 – ماضي استمراري = مي + ماضي ساده (مي رفتم ، مي رفتيم_ مي رفتي ، مي رفتيد_ مي رفت Ø                    مي رفتند)
                 3 – ماضي بعيد = صفت مفعولي + بودم ، بودي ، بود ، بوديم ، بوديد، بودند (رفته بودم ، رفته بوديم رفته بودي، رفته بوديد _ رفته بود Ø ، رفته بودند) 
 انواع ماضي               

                 4 – ماضي التزامي = صفت مفعولي + باشم ، باشي ، باشد، باشيم ، باشيد، باشند (رفته باشم ، رفته باشيم _ رفته باشي ، رفته باشيد_ رفته باشد ، رفته باشند) 
                 5 – ماضي نقلي = صفت مفعولي + ام، اي ، است،‌ايم، ايد، اند (رفته ام ،رفته ايم _ رفته اي ، رفته ايد _ رفته است Ø ، رفته اند)  

  انواع مضارع :

                               1 – مضارع اخباري = مي + بن مضارع + شناسه
                               (مي روم ، مي رويم _ مي روي، مي رويد _ مي رود، مي روند) 
              2 – مضارع التزامي = ب + بن مضارع + شناسه
                                  (بروم ، برويم _ بروي، برويد _ برود ، بروند)  

  آينده :

خواهم ، خواهي ، خواهد، خواهيم، خواهيد ، خواهند + مصدر مرخم = (بن ماضي) (خواهم رفت ، خواهيم رفت _ خواهي رفت ، خواهيد رفت _ خواهد رفت ، خواهند رفت)  

درس پانزدهم
زبان شناسي چيست؟

زبان شناسي                    

1. علمي است كه به شناخت زبان مي پردازد

2 . مطالعه علمي زبان است 

 3. از روش هاي رايج در تحقيقات علمي استفاده مي كند  

                            1- زبان شناسي سنتي : مطالعه زبان به قصد حفظ كتب آسماني و آثار ادبي
                             2- زبان شناسي جديد : (ساخت گرا يا همگاني) : مطالعه زبان به قصد شناخت خود آن و  

انواع زبان شناسي :   

           كشف واقعيات موضوع زبان
                             3- زبان شناسي تاريخي : بررسي و مطالعه گذشته زبان به صورت هاي نظير «هي گفتم» «شنيدستم» «به باغ اندرون»  

درس بيستم

 انواع ضمير

احمد[مرجع] از برادرش[ضمير] (احمد) خواهش كرد او[ضمير] را در كارها راهنمايي كند.

 1- ضمير شخصي :   جدا من، تو، او / ما ، شما ، ايشان ، آن ها

:  پيوسته مَ، تَ، شَ / مان ، تان ، يشان
 ضمير شخص جانشين اسم مي شود و شش شخص دارد
2 – ضمير مشترك :‌خود ضمير مشترك است و به جاي هر شش شخص بكار مي رود به جاي خود در نوشته هاي ادبي خويش و خويشتن هم كاربرد دارد.
3 – ضمير اشاره :     اشاره به نزديك : اين ، اينان ، آن ها 
 اشاره به دور : آن ،آنان‌، آن ها
4 – ضمير پرسش : تمام واژه هايي كه جانشين اسم مي شوند و براي پرسش به كار مي روند. كه، چه، كدام، چند، كي  

درس بيست و سوم
گروه قيدي

  اقسام قيد از نظر ظاهري

   الف) قيدهاي نشانه دار :در ساختمان اين نوع قيدها علامتي است كه بدان شناخته مي شوند.
1) واژه هاي عربي تنوين دار، مثلاً ، جداً ، واقعاً و ...
2) قيدهايي كه از يك پيشوند اسم ساخته مي شوند :‌به دقت، به سختي ، به خوبي ، به كندي، با احتياط .....
3) متمم هاي قيدي :‌از يك حرف اضافه + اسم يا ضمير ساخته مي شوند : مانند : با چه آمديد؟
ب ) قيدهاي بي نشانه :
كلماتي هستند كه بدون كمك نقش نما قيد مي شوند
1) در اصل اسم يا گروه اسمي اند
2) صف مشترك با قيدند :‌آهسته آمدم ، آهسته، قيد، صداي آهسته او را مي شنيدم ، آهسته ، صفت
3) واژه هايي كه فقط قيد هستند : هنوز ، هرگز ، البته و ... به اين نوع قيدها مختص مي گويند.  

 سطوح زبان شناسي   

1)    واچ شناسي : مطالعه صداهاي زبان و قواعد تركيب آنها به منظور ساخت هاي  

                                         آوايي زبان
                                     2  ) دستور زبان : صرف - نحو
                                      3) معنا شناسي : بررسي معنا انواع تك واژه ها ، كلمه و ....
بررسي حوزه ي معنايي كلمه ها (تضمن، ترادف ، تضاد)

  دستور زبان :

بررسي نشانه هاي زبان و قواعد تركيب آن ها به منظور ساختن كلمات و عبارات و جمله هاي زبان ،  دو بخش    صرف واچ – تكواژ – كلمات مشتق – كلمات مركب  

                  نحو  .  گروه – گروه اسمي – گروف حرف اضافي – گروه فعلي – جمله  

انواع جمله:  جمله ساده – جمله مركب – جمله شرطي – جمله امري – جمله بياني 

 انواع نقش نماها  

                               1 – را : پس از مفعول مي آيد و نقش نماي مفعول است.
                                2 – نقش نماي اضافه : «-ِ» اين نشانه بعد از اسم مي آيد و كلمه بعد از آن مضاف اليه يا صفت است.
                                3 – حرف اضافه ي : از ، به ، با ، در، بر، براي ، مانند ... » نشانه متمم است.

                               4 –  حرف ربط (پيوند) : پيوندهاي وابسته ساز ، كه ،تا ، چون ، زيرا، اگر ، با اين كه ...  پيوندهاي هم پايه ساز : «و ، اما، ولي ، يا ....»
                                  5 – نشانه ي ندا : «آي ، اي، يا » اي خدا‌، اي رضا و مصوت را «اَ» در پايان برخياسم ها مانند خدايا، سعديا