مقاله
به نام خداوند لوح و قلم
نوع « ی» در واژه ی « سالیان»
چکیده : نویسنده در مقاله ای با عنوان «اقتراح» با استفاده از برهان خلف ، استدلال نموده است که «ی» در واژه ی «سالیان» در زمره ی کدام یک از انواع «ی» قرار نمی گیرد. براساس این استدلال ، «ی» در واژه ی «سالیان» از انواع « نکره ، وحدت ، حروف خود واژه ، میانجی ، نسبت ، شناسه ، تعریف ، حاصل مصدر ، صفت ساز ، لیاقت ، قید ساز ، تحبیب و بی معنی » مبرّا شناخته شده و ....
کلید واژه ها : سالیان ، «ی» نسبت ، «ی» میانجی
نویسنده ی محترم مقاله ی «اقتراح»در صفحه 74 شماره ی سوم از دوره ی ششم نشریه ی «پویه » در خصوص نوع «ی» در واژه ی «سالیان» با بیان این نکته که این مطلب به عنوان یک سؤال از طرف گروه زبان و ادبیات فارسی استان گیلان مطرح شده است ، با رجوع به خرد جمعی ، خواهان پاسخ های مستدل و متقن همکاران شده است. نویسنده در این مقاله با استفاده از برهان خلف ، استدلال نموده است که «ی» در واژه ی «سالیان» در زمره ی کدام یک از انواع «ی» قرار نمی گیرد. براساس این استدلال ، «ی» در واژه ی «سالیان» از انواع « نکره ، وحدت ، حرف خود واژه ، میانجی ، نسبت ، شناسه ، تعریف ، حاصل مصدر ، صفت ساز ، لیاقت ، قید ساز ، تحبیب و بی معنی » مبرّا شناخته شده و تعیین نوع آن به تجارب علمی همکاران واگذارشده است.
دو سه هفته قبل از مطالعه ی مطلب مزبور در نشریه ی «پویه» ، به دنبال ارائه ی همین پرسش از جانب یکی از دانش آموزان با وجود دیدگاهی که خود داشتم ، از طریق مطالعه ی کتاب ها ، مقالات و نشریات مختلف ، درحال تحقیق برای یافتن پاسخی با جزمیّت و قاطعیّت بیش تر بودم که پس از مطالعه ی این مطلب در نشریه ی «پویه» ، تصمیم گرفتم با همکارانم در آموزش و پرورش ناحیه دو کرمانشاه در این خصوص همفکری و تبادل نظر داشته باشم.
همکاران ارجمند من پاسخ های گوناگونی دراین زمینه ارائه نمودند که درهمین جا از یکایک این عزیزان صمیمانه قدردانی می نمایم. « نکره ، میانجی ، تحبیب ، زائد ، زینت ، کثرت و نشانه ی قید زمان » ازجمله ی انواعی بود که همکاران اندیشمندم به آن اشاره کرده بودند. امّا از میان دیدگاه های این عزیزان ، دیدگاه دو تن از ایشان ( آقایان : علی درویشی و خسرو پاشایی ) با رأی و نظر بنده یکسان بود یعنی «ی» نسبت.
اعتقادم به منزلت علمی این دو همکار گرامی مرا مطمئن ساخت که آنچه که خود می اندیشیدم ، درست بوده است بنابر این با بررسی چند واژه ی مشابه و تجزیه ی ساختاری آن ها به این نتیجه رسیدم که «ی» در واژه ی «سالیان» از نوع نسبت است. برای تبیین موضوع چند واژه را که دارای ساختاری شبیه به واژه ی «سالیان» هستند ، از نظر ساختاری تجزیه می کنیم :
راهیان --> راه + « ی» نسبت : راهی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
فرانسویان --> فرانسه + « ی» نسبت : فرانسوی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
مسیحیان --> مسیح + « ی» نسبت : مسیحی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
لشکریان --> لشکر + « ی» نسبت : لشکری ( صفت نسبی) + « ان» جمع
عاشوراییان --> عاشورا + « ی» نسبت : عاشورایی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
کرمانشاهیان --> کرمانشاه + «ی» نسبت : کرمانشاهی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
خارجیان -->خارج + « ی» نسبت : خارجی ( صفت نسبی) + « ان» جمع
واژه های دیگری مانند : کربلاییان ، آدمیان ، عالمیان ، یهودیان ، پدریان(تاریخ بیهقی) ، پسریان(تاریخ بیهقی) ، زرتشتیان ، دانشگاهیان ، بسیجیان ، روستاییان ، اروپاییان ، آفریقاییان ، آمریکاییان ، منطقیان ، سپاهیان ، بهشتیان ، دوزخیان و ... نیز ازهمین ویژگی برخوردارند یعنی ازترکیب : اسم + « ی» نسبت» +«ان» جمع ساخته شده اند.
شاید این سؤال به ذهن متبادر شود که واژه ی « سالی» به عنوان صفت نسبی کاربرد ندارد بنابر این «ی» در این واژه از نوع نسبت نیست. برای رفع این شبهه کافی است به ترکیب وصفی « نظام سالی - واحدی» از ترکیبات کاملا رایج سالیان اخیر اشاره کنیم تا صحت این دیدگاه ثابت شود.
درخصوص میانجی بودن «ی» در واژه ی «سالیان» باید گفت : صامت میانجی میان دو مصوّت قرار می گیرد در حالی که هنگام افزوده شدن «ان» جمع به واژه ی «سال» دو مصوّت درکنارهم قرارنمی گیرد بنابراین میانجی بودن «ی» در این مورد و واژه های مشابه آن منتفی است. البته در واژه هایی مانند : سالیان ، کربلاییان ، آدمیان ، عالمیان ، یهودیان و ... که ساختاری مشابه هم دارند و مختوم به «ی» نسبت هستند ، صامت میانجی «ی» نیز پس از «ی» نسبت وجود دارد امّا این واج میانجی نمود نوشتاری ندارد بلکه فقط در آوا نمایان می شود. مانند :
سپاهیان : سپاهی(صفت نسبی) + « ی» میانجی + « ان» جمع
سالیان : سالی(صفت نسبی) + « ی» میانجی + « ان» جمع
منطقیان : منطقی (صفت نسبی) + « ی» میانجی + « ان» جمع
لذا با اطمینان می توان گفت «ی» در واژه ی «سالیان» و دیگر نمونه های نظیر آن از نوع «ی» صفت ساز نسبی است.
اسـداله حیــرانی